د کډوالو او پناه قانون
د نړۍ په بېلابېلو وختونو کي میلیونونه انسانان د جګړو، ځوروني، نا امنۍ، سیاسي او مذهبي فشارونو او نورو جدي ستونزو له وجي اړ سوي چي خپل کورونه او هېوادونه پرېږدي او د خوندیتوب لپاره نورو ځایونو ته ولاړ سي. د همدې اړتیا له وجي په نړیواله کچه د کډوالو او پناه غوښتونکو د خوندیتوب لپاره ځانګړي حقوقي اصول او اسناد رامنځته سوي دي.
د کډوالو او پناه نړیوال قانون د هغو حقوقي اصولو او مقرراتو مجموعه ده چي د کډوالو د وضعیت، خوندیتوب او اساسي حقوقو په اړه چوکاټ برابروي. د دې حقوقي نظام له مهمو بنسټونو څخه د ۱۹۵۱ کال د کډوالو د وضعیت کنوانسیون او ۱۹۶۷ کال پروتوکول دي. د ۱۹۵۱ کال کنوانسیون په لومړي سر کي د ځانګړي وخت او جغرافیې محدودیتونه درلودل، خو د ۱۹۶۷ کال پروتوکول دغه محدودیتونه لېري کړل او د کنوانسیون د تطبیق ساحه یې نړیواله کړه.
کډوال څوک دی؟
د نړیوال کډوالو د قانون له مخي کډوال هغه کس دی چي د خپل هېواد څخه بهر وي او د خپل نژاد، دین، تابعیت، د یوې ځانګړي ټولنیزي ډلې د غړیتوب یا سیاسي نظر له امله د ځوروني له بنسټ لرونکي ډار سره مخ وي او نه سي کولای یا نه غواړي چي خپل هېواد ته بېرته ستون سي.
کډوال کېدل یوازي د یوه هېواد پرېښودل نه دي؛ بلکي یو ځانګړی حقوقي وضعیت دی چي د اړوندو شرایطو له ارزوني وروسته رامنځته کېږي او له ځان سره د نړیوال خوندیتوب ځانګړي حقوق لري.
پناه غوښتونکی څوک دی؟
پناه غوښتونکی هغه کس دی چي خپل هېواد یې پرې ایښی وي او په بل هېواد کي یې د نړیوال خوندیتوب غوښتنه کړې وي، خو د هغه د وضعیت په اړه لا وروستۍ حقوقي پرېکړه نه وي سوې.
د پناه غوښتني پروسه باید د قانوني اصولو له مخي ترسره سي او د غوښتونکي حالت، ادعاوي او اړوند معلومات باید په عادلانه توګه وکتل سي.
د پناه غوښتني حق
د انسانانو د خوندیتوب په نړیوالو اصولو کي د پناه غوښتني موضوع ځانګړی ځای لري. هغه انسان چي په خپل هېواد کي د جدي ځوروني یا خطر سره مخ وي، کولای سي په بل هېواد کي د نړیوال خوندیتوب غوښتنه وکړي.
پناه غوښتنه باید د انسان د ژوند، آزادۍ او کرامت د ساتني له اړتیا سره په تړاو وکتل سي او د پناه غوښتونکي سره باید له قانوني او انساني معیارونو سره سم چلند وسي.
د بېرته نه ستنولو اصل
د کډوالو د نړیوال قانون له تر ټولو مهمو اصولو څخه د بېرته نه ستنولو اصل دی.
د دې اصل له مخي باید یو کډوال داسي ځای ته بېرته ونه لیږل سي چي هلته یې ژوند یا آزادي له جدي ګواښ سره مخ وي. دا اصل د دې لپاره دی چي یو انسان د خپل خوندیتوب خلاف هغه ځای ته په زور بېرته ونه لېږل سي چي د ځوروني یا جدي خطر وېره پکي موجوده وي.
د کډوالو اساسي حقوق
کډوال د خپل هېواد له پرېښودلو سره خپل انساني کرامت او اساسي حقوق له لاسه نه ورکوي. هغوی باید د قانون تر خوندیتوب لاندي وي او د انساني ژوند لپاره اړین حقوق ولري.
په دې حقوقو کي عدالت او محکمو ته لاسرسی، لومړنۍ زده کړي، د کار حق، اړین اسناد، د هویت خوندیتوب او د انساني کرامت درناوی شامل دي. کډوال باید د نژاد، دین، اصلي هېواد او نورو منع سوو دلایلو له وجي له تبعیض سره مخ نه سي.
د پناه غوښتونکو او کډوالو سره انساني چلند
کډوال او پناه غوښتونکي ډېر وخت د خپل کور، کورنۍ، ټولنیز ژوند او عادي ژوند له سختو بدلونونو سره مخ کېږي. له همدې وجي د هغوی سره انساني چلند، د هغوی د کرامت درناوی او د قانوني خوندیتوب برابرول ځانګړی اهمیت لري.
د کډوالۍ حالت باید د انسان د سپکاوي، بې عزتۍ، ناوړه چلند او بې قانونۍ سبب نه سي. هر انسان باید د خپل انساني کرامت له مخي د قانون تر خوندیتوب لاندي وي.
د کډوالو د قانون محدودیتونه
د کډوالو نړیوال قانون پر هر هغه کس چي د کډوال تعریف ته نژدې وي، په هر حالت کي یو شان نه تطبیقېږي. د بېلګي په توګه، هغه کسان چي د جنګي جرمونو، د بشریت په وړاندي د جنایتونو، جدي غیر سیاسي جرمونو یا د ملګرو ملتونو د موخو او اصولو خلاف د اعمالو په ترسره کولو کي ښکېل بلل کېږي، د کنوانسیون د ځانګړو مقرراتو له مخي ځانګړي محدودیتونه لري.
له همدې وجي د کډوالۍ وضعیت باید د اړوندو حقایقو او حقوقي معیارونو پر بنسټ وکتل سي.
د دولتونو مسؤولیت
د کډوالو او پناه غوښتونکو د خوندیتوب په برخه کي دولتونه مهم حقوقي مسؤولیتونه لري. د پناه غوښتني پروسې باید د قانون له مخي تنظیم سي، د غوښتونکو اساسي حقوق باید رعایت سي او د کډوالو سره باید د اړوندو نړیوالو او ملي حقوقي اصولو مطابق چلند وسي.
همدارنګه د کډوالو د خوندیتوب په برخه کي د نړیوالو ادارو او اړوندو بنسټونو همکاري د نړیوال حقوقي نظام یوه مهمه برخه ده.
کډوال او انساني کرامت
کډوال کېدل د انسان د ارزښت د کمېدو معنا نه لري. یو انسان چي د ناچارۍ له وجي خپل کور او هېواد پرېږدي، لا هم د ژوند، آزادۍ، امنیت، عزت او انساني کرامت حق لري.
د کډوالو او پناه غوښتونکو خوندیتوب د انساني کرامت او نړیوال عدالت له اصولو سره تړلی دی. د انسان ژوند او آزادي باید د هغه د کډوالۍ، تابعیت، ژبي، دین، نژاد یا ټولنیز حالت له وجي بې ارزښته ونه ګڼل سي.
د کډوالو نړیوال حقوقي نظام
د کډوالو د خوندیتوب نړیوال نظام د وخت په تېرېدو سره د نړیوالو حقوقي اسنادو او د بشري حقونو د اصولو د پرمختګ له لاري پراخ سوی دی. د ۱۹۵۱ کال کنوانسیون او ۱۹۶۷ کال پروتوکول د دې نظام مهم بنسټونه دي او د کډوالو د وضعیت او اساسي حقوقو لپاره نړیوال حقوقي چوکاټ برابروي.
د کډوالو او پناه غوښتونکو د حقوقو پېژندنه او ساتنه د دې لپاره اړینه ده چي هغه انسانان چي د خپل خوندیتوب لپاره له خپل هېواد څخه وتلو ته اړ سوي دي، د قانون، عدالت او انساني کرامت له خوندیتوب څخه بې برخي نه سي.